W piątek 25 września w sali konferencyjnej Zamku Lubomirskich spotkało się szerokie grono naukowców, muzealników, regionalistów i pasjonatów historii, którzy podzielili się swoją wiedzą dotyczącą działalności lokalnych ziemian. Konferencja pod tytułem Ziemiaństwo – duchowa i materialna ostoja Rzeczypospolitej była pierwszym w Stalowej Woli wydarzeniem tak szeroko traktującym nie tylko o losach członków znamienitych rodów, ale głównie przybliżającym ich zaangażowanie społeczne, gospodarcze i starania na rzecz lokalnych społeczności. Wydarzenie przyciągnęło bardzo duże grono odbiorców, którzy z wielkim zainteresowaniem słuchali kolejnych prelekcji.
Wystąpienia podzielone zostały na trzy bloki tematyczne. Pierwszy z nich pt. Rody ziemiańskie nad Wisłą i Sanem poświęcono zagadnieniu działalności i spuścizny ziemian związanych z Dolnym Nadsaniem, czyli z miejscowościami Rozwadów, Charzewice, Zbydniów, Nisko, Rudnik nad Sanem, Bojanów, Stany, Zaklików. Prelegenci – historycy, regionaliści i pasjonaci historii – przedstawili dzieje lokalnych rodów, ich wpływ na życie mieszkańców, ale także skomplikowane losy zarówno ludzi, jak i rodowych siedzib.
Sesję otworzył Krzysztof Adamek, historyk z Muzeum Regionalnego. Przybliżył on rolę rodu Lubomirskich w kształtowaniu kultury materialnej w Rozwadowie i okolicach, ze szczególnym uwzględnieniem reliktów istniejących obecnie na terenie dzisiejszego miasta Stalowa Wola. Dyrektor Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli, Aneta Garanty, opowiedziała o kolekcji, jaką w pałacu letnim w Charzewicach zgromadziło kilka pokoleń książęcej rodziny Lubomirskich. Była to próba zrekonstruowania zarówno zawartości, jak i charakteru kolekcji, a także odtworzenia jej wojennych i powojennych losów. W konferencji wzięła też udział znana regionalistka i autorka książek, Ewa Krzyżek-Sołtys. Wygłoszony przez nią referat dotyczył niemal pół wieku działalności Rességuierów z Niska, ich spuścizny materialnej i niematerialnej. Uczestnicy mieli także okazję poznać hrabiowski ród Hompeschów – jego historię i związki z Rudnikiem nad Sanem zaprezentował Janusz Chmiel. Wystąpili również Aneta Jonaszek z prelekcją o rodzinie Horodyńskich ze Zbydniowa, Dorota Stróż i Tomasz Marut przybliżyli dzieje dóbr ziemskich Bojanów i Stany pod zarządem rodziny Komorowskich, a działalność społeczną i gospodarczą Tarnowskich w dobrach zaklikowsko-zdziechowickich zreferował Sylwester Piechota. Wyjątkowym gościem był profesor Wiaczesław Charzewski z Chmielnickiego Uniwersytetu Narodowego w Ukrainie, który zaprezentował dzieje jednego z najstarszych rodów ziemiańskich w naszym regionie, swoich przodków – Charzewskich. Prezentacja sięgała początków rodziny i naświetliła mało dotąd znaną historię założycieli Charzewic – dzisiejszego osiedla Stalowej Woli.
Drugi blok tematyczny dotyczył społecznego wymiaru działalności ziemiańskiej. Prelegentami tej części byli: Tadeusz Ochenduszko z I LO w Rzeszowie, Stanisław Wójciak z Fundacji Rozwoju „Solid” w Ropczycach, Ewa Bereś z Zespołu Szkół nr 4 w Krośnie i Anna Szylar z Państwowej Uczelni Zawodowej im. Prof. S. Tarnowskiego w Tarnobrzegu. Ostatnia sesja konferencji pt. O ziemianach z Ziemi Dębickiej i Strzyżowskiej oraz więziach z ziemiaństwem, zawierała prelekcje Romana Zycha z Podkarpackiego Centrum Edukacji Nauczycieli, Sławomira Wnęka ze Strzyżowskiego Forum Gospodarczego w Strzyżowie, Marty Kamińskiej reprezentującej Stowarzyszenie Zjednoczonych Ziemianek w Nałęczowie oraz pasjonata lokalnej historii mecenasa Ryszarda Brzostowskiego.
Konferencji towarzyszyła wspaniała, twórcza atmosfera. Kuluarowe dyskusje zaowocowały nowymi pomysłami i nawiązaniem kontaktów. Jednym z efektów konferencji będzie publikacja, w której ukażą się wygłoszone referaty. Stanie się ona z pewnością bardzo ciekawą lekturą dla regionalistów, pasjonatów lokalnej historii czy nauczycieli.
Wydarzeniu towarzyszyło otwarcie wystawy czasowej Dwory polskie na dawnej fotografii. Ekspozycja opierająca się na archiwalnych zdjęciach przybliża bardzo ciekawe przykłady rodowych siedzib rodzin ziemiańskich i ich losy. Zaprezentowane zostały na niej siedziby polskich ziemian, głównie z terenów Mazowsza, Lubelszczyzny i Podkarpacia. Większość omawianych dworów miała podobną historię. Wzniesione przez właścicieli lokalnych majątków, często w miejscu poprzednich budowli, przez lata pełniły funkcje ośrodków kulturalno-towarzyskich. W niektórych dobrach goszczono znane postaci, a nawet tworzyli tam artyści, część służyła też jako schronienie w trudnych czasach. Część zdjęć przedstawia budynki w momencie ich świetności, na niektórych widoczne są zniszczenia spowodowane działaniami wojennymi lub postępującym czasem. Kilka fotografii pochodzi z czasów II wojny światowej, kiedy część dworów została zajęta przez niemiecką administrację i wojska okupacyjne, co też widoczne jest w pewnych ujęciach – niby rysa na pięknym obrazie, w kadrze pojawiają się niemieccy żołnierze. Wśród niemal trzydziestu zaprezentowanych obiektów znalazły się dwory z Dolnego Nadsania: Charzewic, Zbydniowa, Niska, Rudnika nad Sanem. Wystawę można oglądać do 3 stycznia 2027 roku w głównej siedzibie Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli przy ulicy Sandomierskiej 1.
Organizatorem konferencji było Muzeum Regionalne w Stalowej Woli we współpracy ze Stowarzyszeniem Collegium Suprasliense pod patronatem honorowym Starosty Powiatu Stalowowolskiego Janusza Zarzecznego oraz Fundacji Książąt Lubomirskich. Partnerzy wydarzenia to Uniwersytet Białostocki oraz Podkarpackie Centrum Edukacji Nauczycieli.
Autorka fotografii: Anna Szporek
